Kilim jedwabny

Kilim jedwabny to najbardziej luksusowa odmiana tkania szczelinowego: płasko tkany dywan bez włosa, którego tworzący wzór wątek składa się w całości lub przeważnie z jedwabiu. Powstaje w manufakturach Persji i Turcji, osiąga nadzwyczajnie delikatną gęstość tkania, mieni się w zależności od kierunku światła i należy do szczytu dywanów jedwabnych. Jednocześnie żadnemu innemu typowi kilimu nie towarzyszą tak często imitacje z wiskozy. Kto chce go kupić, potrzebuje czytelnego oka do materiału i pochodzenia.

Czym jest kilim jedwabny?

Kilim jedwabny to ręcznie tkany płaski dywan bez włosa i bez węzłów, którego wzór powstaje przez kolorowe jedwabne wątki w tkaniu szczelinowym. W odróżnieniu od wiązanego dywanu jedwabnego nie ma włosa: powierzchnia pozostaje całkowicie płaska. Jak wszystkie kilimy jest w pełni dwustronny, ponieważ prawa strona i odwrót są niemal identycznie wzorzyste.

Różnica wobec klasycznego kilimu wełnianego leży nie w technice, lecz w materiale. Delikatne jedwabne przędze pozwalają na wyraźnie więcej nitek wątku na centymetr niż wyżynna wełna z kilimu Maimene czy kilimu Fars. Pozwala to tkać wzory, które dla wełnianej tkaniny płaskiej są nieosiągalne: delikatne boteh, wąskie pasma bordur, gęste motywy rzucone. Do tego dochodzi połysk jedwabiu, który w zależności od kąta patrzenia zmienia barwy.

Pochodzenie: manufaktury w Persji i Anatolii

Klasyczne ośrodki leżą w perskich manufakturach wokół Ghom, Kashan i Isfahan oraz w warsztatach anatolijskich wokół Hereke i Kayseri. W przeciwieństwie do kilimów plemiennych północnego Afganistanu czy południowej Persji kilim jedwabny nie jest wyrobem koczowniczej gospodarki domowej, lecz miejskim wyrobem manufakturowym. Tradycja rozwinęła się przede wszystkim w XIX i XX wieku, gdy produkcja jedwabiu w Persji i Anatolii osiągnęła szczyt.

Obok tego dziś kilimy jedwabne wytwarza się w indyjskich i kaszmirskich warsztatach, przede wszystkim na eksport. Te egzemplarze często imitują perskie wzory, wypadają jednak inaczej w grubości przędzy i barwieniu. Przegląd dywanów jedwabnych klasyfikuje krajobraz produkcyjny w kontekście całościowym.

Typowe wzory i kolory

Kilimy jedwabne wzorują się na perskich i osmańskich tradycjach manufakturowych. W polu środkowym pojawiają się drobne medaliony, rzucone wypełnienia boteh lub delikatne wzory wici, oprawione wieloczęściowymi bordurami z palmetami i wstęgami obłoków. Ponieważ tkanie szczelinowe nie dopuszcza krzywej linii, manufaktury rozkładają motywy florystyczne na najdelikatniejsze schody, które oko z dystansu odbiera jako okrągłą formę.

Paleta barw świadomie wykorzystuje połysk jedwabiu. Rozpowszechnione są jasne tła w bielach, szampanie i beżu, uzupełnione akcentami w turkusie, bakłażanie, różu, złocie, koralowej czerwieni i szałwiowej zieleni. Jedwab intensywnie przyjmuje barwniki, dlatego tony sprawiają wrażenie chłodniejszych i brillantniejszych niż przy wełnie. Niektóre warsztaty pracują z barwami naturalnymi, wiele komercyjnych produkcji z odpornymi na kwasy barwami syntetycznymi.

Materiał i technika tkania

Definiujący materiał to jedwab morwowy. Przy klasycznym wyrobie manufakturowym osnowa, wątek i tworząca wzór nitka składają się w całości z jedwabiu. Przy niektórych produkcjach osnowa jest napinana z delikatnej bawełnianej lub wełnianej przędzy, tworzący wzór wątek pozostaje jednak z jedwabiu. Przed tkaniem jedwab degumuje się, motakuje, składa i barwi.

Technika tkania to klasyczne tkanie szczelinowe jak w każdym kilimie: na manufakturowym krośnie każdy barwny wątek prowadzony jest tam i z powrotem w swoim polu i gęsto dobijany grzebieniem. Na pionowych granicach barw powstaje typowa szczelina kilimowa. W odróżnieniu od wiązanego dywanu nie ma włosa ani węzłów. Kilim jedwabny nie ma więc także gęstości węzłów, jest tkaniną płaską i jak wszystkie kilimy oceniany jest po gęstości wątku. Cały przebieg tkania płaskiego wyjaśnia strona Tkanie w dziale Produkcja.

Ponieważ jedwab jest cieńszy niż wełna owcza, nitki wątku są bardzo delikatne. Sprawia to, że tkanina jest lekka i wrażliwsza na nacisk i wilgoć niż kilim wełniany. Powierzchnia pozostaje płaska, ma jednak dzięki strukturze włókna widoczny połysk podłużny.

Gęstość tkania i jakość

Zamiast gęstości węzłów fachowcy oceniają kilimy jedwabne po gęstości wątku. Wysokiej jakości egzemplarze z Ghom lub Kashan osiągają 20 do 40 nitek wątku na centymetr, wielokrotność przeciętnego kilimu wełnianego. Ta delikatność pozwala na malarskie bogactwo szczegółów. Ważnymi dalszymi cechami jakościowymi są równomierność tkania, czytelność bordur i czystość barwienia.

Przy samym jedwabiu obowiązuje: im dłuższa nić, tym stabilniejsza i bardziej błyszcząca tkanina. Wysokiej jakości jedwab morwowy jest długowłóknisty i odbija światło ciepło. Krótkowłóknista przędza Schappe sprawia wrażenie matsze i szybciej staje się matowa. Kto kolekcjonuje, pyta więc też o jakość włókna, nie tylko o gęstość tkania.

Kilim jedwabny w porównaniu

W handlu pod hasłem jedwab spotyka się bardzo różne produkty. Poniższa tabela klasyfikuje kilim jedwabny obok najważniejszych egzemplarzy porównawczych.

Typ	Budowa	Materiał	Typowe cechy
Kilim jedwabny	tkanina płaska, tkanie szczelinowe	jedwab morwowy, brak włosa	płaski, dwustronnie używalny, bardzo delikatna gęstość wątku, mieniący się
Ghom jedwab	wiązany, z włosem	czysty jedwab na jedwabnej osnowie	bardzo delikatna gęstość węzłów, miękki włos jedwabny, wyrób manufakturowy
Hereke jedwab	wiązany, z włosem	czysty jedwab, manufaktura	osmańskie projekty, najwyższe gęstości węzłów na świecie
Kilim wełniany (np. Kilim Maimene)	tkanina płaska, tkanie szczelinowe	wełna owcza	plemienno-geometryczny, wytrzymały, grubsza gęstość tkania
Imitacja z wiskozy	tkanina płaska lub wiązana	wiskoza, poliester	świetlisty połysk, tani, bardzo chłonny, naładowany statycznie

Najważniejsze porównanie to odróżnienie od wiskozy. W handlu wiskoza, włókno chemiczne wytwarzane z celulozy drzewnej, jest chętnie sprzedawana jako sztuczny jedwab lub jedwab bambusowy. Mieni się podobnie intensywnie jak autentyczny jedwab, ale jest materiałem fizycznie odmiennym: mniej odporny na rozrywanie, słabo światłotrwały, niezwykle chłonny i w stanie mokrym niestabilny. Szczegółową instrukcję, jak odróżnić autentyczny jedwab od wiskozy i innych imitacji włókien, podaje artykuł Rozpoznawanie jedwabiu.

Ile wart jest kilim jedwabny?

Autentyczne kilimy jedwabne z perskich lub anatolijskich manufaktur należą do najdroższych tkanin płaskich rynku. Cenę określają jakość włókna, gęstość wątku, wiek, czystość barwienia i proweniencja warsztatu. Delikatny kilim z Ghom lub Hereke może w zależności od formatu i stanu osiągać kwoty cztero- do pięciocyfrowe. Indyjskie i kaszmirskie kilimy jedwabne są tańsze, ponieważ ich warsztaty produkują mniej wyspecjalizowanie.

Ważnym czynnikiem wartości jest uczciwość podania materiału. Egzemplarze oferowane jako jedwab, które w próbie palenia pokazują zapach plastiku, są imitacjami z wiskozy i należą do znacznie niższej klasy cenowej. Także tkaniny mieszane z wełny i jedwabiu lub bawełny i jedwabiu są częściowo sprzedawane jako jedwab, nie są jednak czystymi kilimami jedwabnymi. Klasyfikację oferuje Ile wart jest dywan?, o wyborze sprzedawcy poradnik kupna.

Po czym rozpoznać autentyczny kilim jedwabny?

Autentyczny kilim jedwabny łączy cechy kilimu z cechami autentycznego jedwabiu. Najważniejsze punkty kontrolne:

• Tkanina płaska, brak włosa: Powierzchnia jest płaska. Aksamitny włos należy do wiązanego dywanu jedwabnego, jak Ghom jedwab, nie do kilimu.
• Pionowe szczeliny na granicach barw: Przy delikatnych egzemplarzach manufakturowych drobne, ale obecne.
• Obustronnie niemal identyczny wzór: Kilim jest dwustronny.
• Połysk podłużny i gra barw: Jedwab morwowy odbija ciepło i zmienia barwy w zależności od kąta patrzenia. Wiskoza błyszczy chłodno i równomiernie.
• Haptyka: Autentyczny jedwab jest chłodny w dotyku i szybko ogrzewa się w dłoni. Wiskoza pozostaje letnia i sprawia wrażenie miększej.
• Próba palenia: Jedwab pachnie spalonymi włosami i pozostawia kruchy popiół. Wiskoza pachnie papierem, poliester topi się w kulki. Szczegóły w Rozpoznawaniu jedwabiu.
• Frędzle jako przedłużona osnowa: Część tkaniny, nie naszywane, z tym samym połyskiem co pole środkowe.

Pełną weryfikację autentyczności oferują Rozpoznawanie dywanu orientalnego i Czy mój dywan jest prawdziwy?.

Pielęgnacja

Kilimy jedwabne to najwrażliwsze egzemplarze rodziny kilimów. Bezpośrednie słońce powoduje blaknięcie kolorów, woda i tarcie trwale uszkadzają włókna. Na co dzień wystarcza ostrożne odkurzanie dyszą do tapicerki, bez szczotki walcowej i ze zmniejszoną siłą ssącą, tylko zgodnie z kierunkiem tkania. Nigdy nie czyścić na mokro, nigdy ostrymi środkami czyszczącymi.

Plamy pobierać miękką, wilgotną ściereczką, nie pocierać. Większe zabrudzenia lub szkody wodne należą wyłącznie do specjalistycznego czyszczenia jedwabiu. Przechowywanie luźno zwiniętego w papierze bezkwasowym, w suchym, ciemnym miejscu. Podkładka antypoślizgowa na gładkiej podłodze chroni delikatne frędzle. Pełne procedury znajdują się w przeglądzie pielęgnacji.

Najczęstsze pytania

Jaka jest różnica między kilimem jedwabnym a wiązanym dywanem jedwabnym?

Kilim jedwabny to tkanina płaska bez włosa, wzór powstaje tkaniem szczelinowym. Wiązany dywan jedwabny, jak Ghom jedwab czy Hereke jedwab, ma natomiast włos z węzłów jedwabnych. Kilim jedwabny jest płaski, lżejszy, dwustronny i najczęściej tańszy niż porównywalny wiązany dywan jedwabny.

Czy kilim jedwabny ma gęstość węzłów?

Nie. Kilim z zasady nie ma węzłów, dlatego nie ma też gęstości węzłów. Ocenia się go po gęstości wątku, czyli liczbie nitek wątku na centymetr. Delikatne kilimy jedwabne z Ghom lub Kashan osiągają 20 do 40 wątków na centymetr, co dopiero umożliwia charakterystyczne bogactwo szczegółów.

Jak rozpoznam autentyczny jedwab w kilimie?

Jedwab morwowy jest chłodny w dłoni, szybko się ogrzewa i odbija światło ciepło. Próba palenia na frędzlu daje zapach spalonych włosów i kruchy popiół. Wiskoza pachnie papierem i jest najczęstszą imitacją. Krok po kroku wyjaśnia to artykuł Rozpoznawanie jedwabiu.

Jaka jest różnica między kilimem jedwabnym a kilimem z wiskozy?

Wiskoza to włókno chemiczne z celulozy drzewnej, często sprzedawane jako sztuczny jedwab lub jedwab bambusowy. Mieni się podobnie intensywnie jak jedwab, ale jest mniej odporna na rozrywanie, słabo światłotrwała i w stanie mokrym niestabilna. Kilim z wiskozy w dotyku jest cieplejszy i miększy, błyszczy chłodno zamiast ciepło i w próbie palenia reaguje jak papier lub plastik.

Czy kilimy jedwabne są przydatne na co dzień?

Tylko warunkowo. Do intensywnie użytkowanych powierzchni lub pomieszczeń z nasłonecznieniem są źle przystosowane, ponieważ tarcie, nacisk i światło uszkadzają włókna. Ich miejsce to obszary reprezentacyjne, chętnie jako wieszadło ścienne lub dekoracyjny egzemplarz na dywanie wełnianym.

Ile kosztuje autentyczny kilim jedwabny?

Wysokiej jakości kilim jedwabny z perskiej lub anatolijskiej manufaktury zaczyna się w wysokim trzy- do czterocyfrowym przedziale. Najdelikatniejsze egzemplarze z Ghom, Hereke czy Kashan mogą osiągać kwoty pięciocyfrowe. Indyjski i kaszmirski wyrób warsztatowy leży poniżej. Imitacje z wiskozy kosztują tylko ułamek i nie są materiałem porównywalnym.

Jak prawidłowo dbać o kilim jedwabny?

Tylko sucho pielęgnować: odkurzać dyszą do tapicerki, bez szczotki walcowej. Unikać bezpośredniego słońca, nigdy nie czyścić na mokro, nigdy ostrymi środkami czyszczącymi. Plamy pobierać wilgotną ściereczką, większe zabrudzenia do specjalistycznego czyszczenia jedwabiu. Przechowywanie luźno zwinięte w papierze bezkwasowym, ciemno i sucho.