Rug WikiRug Wiki

Kolory i barwienie

Zanim zacznie się wiązanie dywanu, wełnę trzeba zafarbować. To, jakich barwników się używa, roślinnych czy syntetycznych, kształtuje cały wygląd i utrzymanie wartości dywanu. Ta strona pokazuje najważniejsze barwniki naturalne, ich źródła i ślady, jakie pozostawiają w dywanie.

#Czym różnią się barwniki roślinne od syntetycznych?

Barwniki roślinne dają żywszy odcień, bo nigdy nie wychodzą całkiem równomiernie. Syntetyczne są bardziej powtarzalne i wyraźnie tańsze, ale często wyglądają płasko i starzeją się mniej pięknie.

Do późnego XIX wieku barwiono niemal wyłącznie barwnikami roślinnymi. W 1856 roku angielski chemik William Henry Perkin wynalazł pierwszy barwnik syntetyczny, a w kolejnych dekadach barwniki anilinowe, później barwniki chromowe, wyparły barwniki naturalne niemal całkowicie.

Wysokiej jakości współczesne manufaktury, zwłaszcza w ruchu odrodzenia lat 80. XX wieku (np. DOBAG w Turcji, renesans Gabbeh w Iranie), powróciły do barwienia roślinnego.

#Skąd się bierze ciepła czerwień dywanów orientalnych?

Zdjęcie: Wikimedia Commons

Ciepłą czerwień daje marzanna, korzeń marzanny barwierskiej (Rubia tinctorum), rośliny z basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. Z suszonych i zmielonych korzeni od ponad dwóch tysięcy lat pozyskuje się głęboki, ciepły odcień czerwieni.

W zależności od zawartości minerałów w użytej wodzie, zaprawy (często ałun) i czasu barwienia rezultat sięga od bladego różu przez koral i ceglastą czerwień aż po głęboki bordo.

Marzanna jest nadzwyczaj odporna na światło i pranie i starzeje się szczególnie pięknie: z dziesięcioleciami czerwień lekko ciemnieje i zyskuje charakterystyczną głębię, której nie osiągają czerwienie syntetyczne. Większość antycznych dywanów perskich ma czerwone tło barwione marzanną.

#Jak powstaje głęboki błękit w dywanie orientalnym?

Zdjęcie: Wikimedia Commons

Głęboki błękit daje indygo, barwnik indygowca (Indigofera tinctoria), uprawianego w Indiach, Persji i Egipcie od tysiącleci. Barwienie indygo jest pracochłonne: roślina jest fermentowana, powstały żółtawy wywar przyjmuje wełnę i dopiero przez utlenianie na powietrzu rozwija się charakterystyczny błękit.

Wełnę trzeba kilkakrotnie zanurzyć w wywarze, każde zanurzenie pogłębia kolor o jeden stopień. Daje to słynną skalę indygo, która sięga od jasnego pudrowego błękitu do niemal czarnego błękitu nocy.

Indygo jest podobnie odporne na światło i pranie jak marzanna i również starzeje się godnie. Prawdziwe barwienie indygo zdradza nierównomierna, niemal żywa zmienność błękitu, która wygląda inaczej w zależności od padania światła.

#Jakie rośliny dają brąz, żółć i czerń?

Obok marzanny i indygo klasyczni farbiarze pracują z całym szeregiem innych roślin.

Łupiny orzechów dają ciepłe odcienie brązu, od jasnego beżu po mahoń, w zależności od stężenia. Rezeda (rezeda żółtawa, Reseda luteola) dostarcza świetlistą, odporną na światło żółć, która często kształtuje tło dywanów kaukaskich. Galasy dębowe, powstające na dębach od użądleń os, dają głębokie odcienie czerni i szarości.

Łupiny granatu dają żółć po oliwkową zieleń. Koszenila (czerwiec z Meksyku, w dywanie orientalnym rzadszy) dostarcza czystą, chłodną czerwień, która dobrze odróżnia się od marzanny.

Z tych podstawowych kolorów przez mieszanie i barwienie warstwowe powstają setki niuansów klasycznego dywanu w barwnikach naturalnych.

#Skąd bierze się abrasz?

Abrasz, czyli widoczne odchylenia barwy w pozornie jednobarwnej powierzchni dywanu, bierze się z barwienia wełny partiami: żadna partia nie jest całkiem jednorodna, a kolejne kąpiele barwiące nigdy nie wypadają identycznie. Termin pochodzi z arabskiego i oznacza mniej więcej „cętkowany”.

Gdy tkacz w środku dywanu sięga po nowe pasmo wełny z nieco innej partii, widać miękkie, często poziome przejście odcienia.

W ręcznie wiązanych dywanach plemiennych abrasz jest niemal zawsze obecny, w gęsto wiązanych dywanach manufakturowych jest świadomie unikany, ale w naturalnie barwionych egzemplarzach nigdy całkiem nie do wykluczenia. W przeciwieństwie do dywanów maszynowych, które są optycznie absolutnie równomierne, abrasz uchodzi dziś za cechę autentyczności i jakości: dowodzi pracy ręcznej i barwienia naturalnego.

Kto kupuje dywan z żywym abraszem, kupuje dywan, który oddycha.

#Co zdradza kolor dywanu?

Po kolorze odróżnisz barwienie roślinne od syntetycznego trzema prostymi testami: obejrzyj dywan pod różnymi kątami, poszukaj abraszu i porównaj przód z tyłem.

Po pierwsze: spójrz na dywan z różnych kątów. Barwniki naturalne zmieniają się subtelnie wraz z padaniem światła, syntetyczne pozostają niezmienne.

Po drugie: szukaj abraszu, czyli lekkich wariacji w pozornie jednobarwnych powierzchniach. Przy dywanie plemiennym bez abraszu powinieneś nabrać podejrzeń.

Po trzecie: porównaj przód i tył. Przy dobrym barwieniu naturalnym wełna jest zabarwiona na wskroś; przy tanich barwnikach syntetycznych zabarwiona jest tylko powierzchnia, a rdzeń włókna wełny jest wyraźnie jaśniejszy.

Czego nie musisz koniecznie robić: testu wodą. Prawdziwe barwniki naturalne mogą przy silnym pocieraniu lekko farbować, zwłaszcza marzanna i indygo. To nie wada, lecz znak autentyczności.

Czytaj dalej