Kelim

Een kelim is een platgeweven, poolloos tapijt dat niet wordt geknoopt, maar uit ketting- en inslagdraden wordt geweven. De term staat niet voor één afzonderlijke stijl, maar voor een hele familie van platweefsels, die zich uitstrekt van het westen van Anatolië via de Kaukasus tot Perzië, Afghanistan en Centraal-Azië. Deze stijlpagina plaatst de belangrijkste kelim-types in hun verband en verwijst naar de afzonderlijke provenances. Een uitvoerige inleiding in techniek en geschiedenis biedt het categorie-overzicht Kelim.

Wat is een kelim?

Een kelim is een geweven tapijt zonder knopen en zonder pool. Zijn patroon ontstaat uitsluitend door gekleurde inslagdraden, die in dichte afwisseling over en onder de gespannen kettingdraden worden gevoerd en de ketting volledig afdekken. Omdat er geen geknoopte pool is, blijft het oppervlak vlak, het weefsel dun en aan beide zijden vrijwel gelijk gepatroneerd. De kelim behoort daarmee niet tot de geknoopte, maar tot de geweven tapijten, waarvan de vervaardiging de pagina Weven in het gebied vervaardiging behandelt.

Het woord kelim, Perzisch gelim, betekent zoveel als vlak weven of uitspreiden. Kelims behoren tot de oudste textielvoortbrengselen van de mensheid en werden door nomadische en sedentaire volkeren vervaardigd: als zit- en slaaponderlaag, als wandkleed, voorraadzak en zadeltas. Het overzicht van alle tapijtsoorten geeft de pagina Tapijtsoorten.

Herkomst

Het platweven is ouder dan het knopen. Reeds voordat de poolknoop werd uitgevonden, vervaardigden mensen geweven dekens en onderleggers uit wol. Vondsten uit Anatolië, bijvoorbeeld de muurschilderingen van Çatalhöyük uit het zevende voorchristelijke millennium, tonen geometrische weefpatronen die opvallend lijken op huidige kelims. Via de islamitische wereld verspreidde de techniek zich in een samenhangende gordel van Noord-Afrika tot Centraal-Azië.

In elke regio gaven stammen en werkplaatsen een eigen handschrift. Uit het zuid-Perzische Fars komen de krachtige stamkelims van de Qashqai- en Lori-nomaden, uit het koerdische west-Iran de fijne weefsels van Senneh, uit het noorden van Afghanistan de aardse Afghan-kelims en de kleurrijke marktwaar uit Maimene. Het anatolische Turkije draagt de gebedskelims met mihrab-nis bij, de Kaukasus haar van draken en dieren voorziene ruitrasters. Veel van deze stukken ontstonden in het milieu van de nomadentapijten.

Typische patronen en kleuren

Kelim-patronen zijn vrijwel altijd geometrisch. Omdat het weefproces op rechte en schuine kanten is vastgelegd, overheersen ruiten, sterren, haken, kammen, meanders en gestileerde dieren, terwijl florale rondingen zelden zijn en alleen in fijne werkplaatsen als Senneh worden gesuggereerd. Veel motieven dragen betekenis: de haakkroon als bescherming, de ramshoorn voor vruchtbaarheid en kracht, de schorpioen ter afwering. Anders dan figuratieve stadstapijten leeft de kelim van een abstracte, vaak archaïsch ogende beeldtaal.

Het kleurenpalet richt zich naar de regio. Zuid-Perzische en Afghaanse kelims zetten op warme aardtonen, op roestrood, terracotta, donkerblauw en natuurlijke woltinten. Anatolische en kaukasische stukken werken contrastrijker met heldere rood-, blauw- en ivoortinten. Historisch werd uitsluitend met natuurkleuren geverfd, met meekrap voor rood, indigo voor blauw en walnootschillen voor bruin. Het verschil tussen plantaardige en synthetische kleuren behandelt het artikel Natuurkleuren herkennen.

Materiaal en weeftechniek

De ketting van een kelim wordt uit sterke scheerwol of katoen gespannen. De patroonvormende inslag bestaat uit geverfde wol, bij de edelste stukken uit zijde. Er is geen pool, omdat geen wolknopen om de ketting worden gelegd. In plaats daarvan loopt de inslagdraad in linnenbinding afwisselend over en onder de kettingdraden en dekt deze volledig af. Het weefsel is inslaggezichtig, dus bepaald door de dichte dwarsdraden.

Het patroon ontstaat doordat elke kleurinslag slechts in zijn eigen veld heen en weer wordt gevoerd. Waar twee velden verticaal aan elkaar grenzen, blijft een kleine sleuf, die de spletenweefsel (Schlitzwirkerei) zijn naam geeft. Deze sleuf is geen gebrek, maar het zekerste echtheidsmerk van een klassieke kelim. Te lange openingen worden door vertanden van de inslagen, het zogenaamde dovetailing, of door discreet naaien vermeden. Omdat de kelim de zware wollen pool mist, is hij lichter dan een geknoopt tapijt, vouwbaar en volledig omkeerbaar. De franjes zijn de verlengde kettingdraden, niet achteraf aangenaaid.

Weefdichtheid en kwaliteit

In plaats van een knopenaantal beschrijft men de fijnheid van een kelim via de inslagdichtheid, dus het aantal inslagdraden per centimeter, evenals via de fijnheid van de garens en de zuiverheid van de kanten. Hoe dichter en gelijkmatiger de inslag is ingeklopt, des te preciezer laten patronen zich tekenen en des te stabieler ligt het weefsel. Grove nomadische marktwaar toont een losse inslag en grotere velden; fijne provenances als Senneh bereiken een dichte, bijna tapijtachtige structuur met kleinschalige patronen.

Naast de weefdichtheid beslissen wolkwaliteit, garenbewerking en verving over de rang van een stuk. Handgesponnen wol met natuurlijk lanoline-aandeel, volle natuurkleuren met levendige abrash en rechte, vast gevatte kanten kenmerken een goed weefsel. Omdat de kelim geen pool heeft die gebruikssporen verbergt, komen onregelmatigheden hier duidelijker tot uiting dan bij het geknoopte tapijt, wat de ambachtelijke zorgvuldigheid des te belangrijker maakt.

Kelim-types in vergelijking

Type	Herkomst	Weefdichtheid	Typische kenmerken
Kelim Fars	Zuid-Iran, Qashqai en Lori	middelfijn tot grof	krachtige stammenmotieven, warme aardkleuren
Kelim Senneh	Sanandaj, west-Iran (koerdisch)	zeer fijn, extreem dicht	boteh- en herati-motieven, precies spletenweefsel
Kelim Afghan	Noord-Afghanistan	middelmatig tot grof	strepen en ruiten, diepe roodtinten
Kelim Maimene	Faryab, noord-Afghanistan	middelmatig tot grof	turkmeense guls, levendige rood- en blauwtinten
Kelim Zijde	Hereke, Kashan, Kashmir	fijnste structuur	zijden inslag, hoge glans, decoratieve stukken
Anatolische kelim	Turkije	middelmatig tot fijn	mihrab-nis, sterren-medaillons, heldere kleuren

Wat is een kelim waard?

De waarde van een kelim wordt bepaald door fijnheid van de weving, zuiverheid van de natuurkleuren, leeftijd, behoud en vormgevende kwaliteit. Een fijne Senneh-kelim of een oude anatolische gebedskelim behaalt aanzienlijk meer dan grove marktwaar, en zuivere zijden kelims staan aan de top. Jonge, commercieel geweven stukken uit schapenwol bewegen zich daarentegen in het betaalbare bereik en worden vooral als robuuste gebruiksstukken gekocht. Een indeling waarom handwerk zijn prijs heeft, geeft Waarom echte tapijten duur zijn; de invloed van de kleurstoffen behandelt Natuurkleuren tegen chemische kleuren. Voor de aankoop loont een blik in het aankoopadvies.

Hoe herkent men een echte kelim?

Een echte, handgeweven kelim toont meerdere heldere kenmerken:

• Sleuven aan de kleurgrenzen: Kleine verticale openingen, waar twee kleurvelden aan elkaar grenzen, zijn het zekerste teken van echt spletenweefsel.
• Aan beide zijden gelijk patroon: Voor- en achterzijde zien er vrijwel identiek uit, de kelim is volledig omkeerbaar.
• Geen pool: Het oppervlak is vlak en glad, er is geen fluwelige pool en er zijn geen zichtbare knopenrijen.
• Franjes als kettinguiteinden: De franjes zijn de verlengde kettingdraden, niet achteraf aangenaaid.
• Handwerk en abrash: Licht golvende kanten, handgesponnen wol en de natuurlijke kleurverandering abrash spreken voor een authentiek stuk.

Machinaal geweven imitaties werken daarentegen perfect gelijkmatig en tonen aan de achterzijde vaak lijmlagen of doorlopende draden. De volledige handleiding staat onder Is mijn tapijt echt? in het gebied Oosters tapijt herkennen.

Verzorging

Kelims zijn dun en gemakkelijker te hanteren dan geknoopte tapijten, maar reageren gevoeliger op vocht, omdat de vlakke structuur vloeistof snel opneemt. In het dagelijks gebruik volstaat regelmatig, voorzichtig stofzuigen met gereduceerde zuigkracht en uitgeschakelde borstelrol; veel stukken laten zich ook eenvoudig uitkloppen. Kleine vlekken worden met een licht vochtige doek en mild middel behandeld, grotere vervuilingen horen in de professionele reiniging. Keer de kelim regelmatig, dat verdeelt de slijtage over beide zijden. De volledige routines staan in het verzorgingsoverzicht.