Isfahan-tapijten: fijnste manufactuur uit de Safawidenstad

Isfahan-tapijten komen uit de centraal-Iraanse stad Isfahan, waar onder de Safaviden in hofmanufacturen voor de sjah werd geknoopt. Fijne stukken halen ruim een miljoen knopen per vierkante meter, dragen vaak de signatuur van hun werkplaats en staan daarmee in de hoogste klasse van de Perzische tapijten. Wie een Isfahan zoekt, treft in de handel echter even vaak werk uit Najafabad aan, of Indo-Isfahan uit Indiase productie.

Wat is een Isfahan-tapijt?

Een Isfahan is een handgeknoopt manufactuurtapijt uit de stad Isfahan in centraal Perzië. Manufactuurtapijt betekent hier: een getekend patroon, een vaste werkplaats en geoefende knopers aan een verticaal getouw. Er wordt geknoopt met de asymmetrische Perzische knoop op een ketting van katoen, bij de fijnste stukken van zijde. De pool bestaat uit kurkwol, de zachte wol van de hals van jonge schapen, vaak aangevuld met zijden contouren in afzonderlijke patroonelementen. Gebruikelijke knoopdichtheden lopen van 400.000 tot ruim een miljoen knopen per vierkante meter.

Herkomst: de stad Isfahan en de Safaviden

Isfahan ligt circa 340 kilometer ten zuiden van Teheran in centraal Perzië, op het kruispunt van oude handelsroutes. Onder sjah Abbas de Grote werd de stad rond 1600 hoofdstad van het Safavidische rijk. In de koninklijke manufacturen van die tijd ontstonden hoftapijten van zijde en metaaldraad, waarvan de florale vormtaal de Isfahan-stijl tot vandaag bepaalt. Het centrale plein Naqsh-e Jahan is UNESCO-werelderfgoed.

Met de ondergang van de Safaviden in de achttiende eeuw viel de productie stil. Ze kwam in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw weer op gang, toen in Isfahan de eerste van de vandaag bekende werkplaatsen ontstonden, en bereikte in de jaren zestig en zeventig haar hoogtepunt. Die werkplaatsen zijn familiebedrijven: ontwerp, kleurstelling en knooptechniek gaan van vader op zoon over.

Patroon, kleur en compositie

Isfahan-tapijten dragen florale patronen: gestileerde palmetten, arabesken en Shah-Abbas-ranken, vrijwel altijd rond een centraal medaillon gelegd en in de hoekzwikken gespiegeld. De compositie is streng symmetrisch, de randen zijn meervoudig getrapt, met een brede hoofdrand tussen smalle bijranden. Elke vierkante centimeter is doorgecomponeerd; vrije grondvlakken zijn zeldzaam. Naast de medaillonopzet komen doorlopende Shah-Abbasi-velden en gebedsnissen voor, maar het medaillon domineert.

Als grondkleuren dienen ivoor en het diepe Isfahan-blauw. Juist de fijnste gesigneerde stukken staan op een ivoorkleurige grond, terwijl rood, beige en goudtinten de tekening dragen, fijn gegradueerd en zonder harde contrasten. De pool wordt laag geschoren, wat de tekening scherper laat uitkomen en het oppervlak een zijdeachtige glans geeft.

Die curvilineaire discipline scheidt de Isfahan van geometrische dorps- en nomadentapijten als Hamadan of Heriz. Binnen de florale stadstapijten staan Kashan en Sarough hem het dichtst bij.

Materiaal en knooptechniek

Ketting en inslag bestaan meestal uit katoen. Bij topkwaliteiten wordt de ketting van zijde getrokken, wat aan de franjes af te lezen is. De pool is kurkwol, bij de zijden varianten moerbeizijde. In wollen tapijten dient zijde vooral als accent, voor contouren en bloemharten.

De wol is het punt waarop veel vergelijkingen sneuvelen. Kurkwol is kort, fijn en vetrijk. Ze neemt kleur gelijkmatig op en krijgt met de jaren glans in plaats van dat ze dof wordt. Bij mindere kwaliteiten wordt gewone schapenwol als kurkwol verkocht, en dat is met de vlakke hand te voelen: de pool blijft stug en de glans ontbreekt.

Geknoopt wordt met de asymmetrische Senneh-knoop. Die omsluit één kettingdraad volledig en de tweede maar half, en maakt daardoor een fijnere patroonresolutie mogelijk dan de symmetrische Turkse knoop. Het verloop van kettingvoorbereiding tot scheren beschrijft het hoofdstuk vervaardiging, de vezelkunde het hoofdstuk materialen.

Knoopdichtheid en kwaliteit

De knoopdichtheid is het gemakkelijkst te controleren kwaliteitskenmerk van een Isfahan. Onder 500.000 knopen ogen fijne kleurovergangen in de bloemen trapsgewijs, terwijl de tekening zelf helder blijft; bij fijnere kwaliteiten vloeien de overgangen in elkaar over. Dat is het snelst te zien in de bloemharten en aan de contouren van het medaillon. Wie zelf wil narekenen, telt op de achterkant de knopen over één centimeter in de breedte en één in de hoogte en vermenigvuldigt beide met honderd.

Anders dan bij Tabriz met zijn raj-systeem of bij Nain met de la-trappen wordt de fijnheid van een Isfahan als puur knoopaantal per vierkante meter opgegeven. Wat dat getal zegt en wat niet, legt knoopdichtheid verklaard uit.

Kwaliteit	Knopen/m² (ca.)	Materiaal	Kenmerken
Standaard	400.000 tot 500.000	kurkwol op katoen	heldere florale tekening, goede gebruikskwaliteit
Fijn	500.000 tot 700.000	kurkwol met zijden contouren	detailrijke ranken, zijdeachtige glans
Zeer fijn	700.000 tot 1.000.000	kurkwol en zijde, deels zijden ketting	fijnste schakeringen, vaak gesigneerd
Meesterstuk	meer dan 1.000.000	zijde of kurk-zijde op zijden ketting	verzamelkwaliteit, werkplaatssignatuur

Wat bepaalt de waarde van een Isfahan-tapijt?

De waarde van een Isfahan wordt door vier dingen bepaald: de knoopdichtheid, het materiaal in pool en ketting, de herkomst uit de stad zelf in plaats van uit Najafabad of India, en een echte werkplaatssignatuur. Formaat, leeftijd en bewaringsstaat komen daarbij.

Het sterkst werkt de signatuur. Een gesigneerd stuk uit een bekende werkplaats ligt duidelijk boven een ongesigneerd werk van dezelfde fijnheid. De namen die de markt bepalen, komen bijna allemaal uit de twintigste eeuw: Seirafian, Haghighi, Davari en Akbar Mahdie.

De staat weegt bij een fijn tapijt zwaarder dan bij een grof. Een afgelopen pool valt bij 800.000 knopen niet meer bij te werken zonder dat de tekening vervlakt, en motgaten, uitgebleekte banen of een opnieuw ingezette rand drukken de waarde merkbaar. Franjes en zijkanten zijn daarbij het eerste wat een koper moet omslaan.

Hoe lang één tapijt onder handen is, laat zich niet serieus in maanden per vierkante meter uitdrukken. Aan grote formaten werken meerdere knopers naast elkaar, en het tempo hangt sterk van de ervaring af. Betrouwbaar is de omgekeerde uitspraak: hoe fijner de knoping, hoe meer knooprijen per centimeter en hoe langer het werk.

Of een Isfahan als waardebelegging dient, hangt af van zeldzaamheid, staat en herkomst. Een garantie op waardestijging bestaat niet. Voor de inschaling helpen waardevolle Perzische tapijten herkennen, het waardeoverzicht en het koopadvies. Actuele stukken met maten en prijzen toont het Isfahan-assortiment van Morgenland Teppiche.

Hoe herken je een echt Isfahan-tapijt?

Een echte Isfahan is te herkennen aan de fijne, gelijkmatige achterkant, aan franjes die als verlengde kettingdraden uit het weefsel lopen, aan de laag geschoren pool van kurkwol en vaak aan een ingeknoopte signatuur in Perzisch schrift.

• Achterkant: het florale patroon tekent zich van achteren scherp af, de afzonderlijke knopen zitten zeer klein en gelijkmatig.
• Franjes: ze zijn de verlengde kettingdraden en niet aangezet. Bij een zijden ketting vallen ze fijn en glanzend uit, bij een katoenen ketting mat. Dat is de snelste aanwijzing voor de kwaliteitsklasse.
• Knoop: de asymmetrische Senneh-knoop omsluit één kettingdraad volledig en de tweede maar half, en is de voorwaarde voor de fijne tekening.
• Pool: laag geschoren, zijdeachtige glans, zijde meestal alleen in contouren en bloemharten.
• Signatuur: veel hoogwaardige Isfahans dragen een ingeknoopte werkplaatssignatuur in Perzisch schrift, meestal in een cartouche aan de bovenkant van de rand.
• Compositie: Isfahan-blauw, centraal medaillon, dicht rankenwerk, gespiegelde hoekzwikken.

De vraag die in de winkel het vaakst valt, gaat niet over vervalsing maar over verwisseling. Najafabad ligt krap 30 kilometer ten westen van Isfahan en werkt in dezelfde stijl, Indo-Isfahan wordt in India naar Perzisch voorbeeld geknoopt. Beide zijn degelijk werk, maar komen niet uit de stad. Een stap-voor-stap-handleiding biedt Is mijn tapijt echt?, de grondbeginselen staan onder oriëntaals tapijt herkennen.

Isfahan, Nain, Ghom, Najafabad en Indo-Isfahan vergeleken

Vier herkomsten worden regelmatig met een Isfahan verwisseld. Ze verschillen duidelijk in plaats van oorsprong, materiaal en fijnheid.

Herkomst	Plaats	Pool en ketting	Knoopdichtheid	Herkenningsmerk
Isfahan	stad Isfahan	kurkwol op katoen, fijnste op zijde	400.000 tot ruim 1.000.000	Isfahan-blauw, Shah-Abbas-ranken, vaak gesigneerd
Nain	Nain, provincie Isfahan	wol op katoen met zijden inlagen	200.000 tot ruim 1.000.000	teruggenomen kleurspectrum, la-classificatie
Ghom	stad Ghom (Qom)	vaak zijde op zijde	300.000 tot ruim 1.000.000	vaak zuivere zijde, ook figuratieve patronen
Najafabad	Najafabad, provincie Isfahan	wol op katoen	150.000 tot 350.000	op Isfahan geënt, grover gewerkt
Indo-Isfahan	India, naar Perzisch voorbeeld	wol op katoen	200.000 tot 500.000	Isfahan-patroon, in India geknoopt

Een Isfahan-tapijt goed onderhouden

Een Isfahan verdraagt regelmatig stofzuigen in de poolrichting. Wat hem schaadt: stoomreinigers, tapijtschuim uit de bouwmarkt en jarenlang directe zon op dezelfde plek, die de natuurlijke kleuren uitbleekt. Vlekken direct met schoon water afdeppen en niet wrijven. Een antislip-onderlegger houdt de fijne structuur vlak; het tapijt af en toe een halve draai geven verdeelt looppaden en lichtinval. Bij een aandeel zijde hoort de wasbeurt bij een vakbedrijf. Uitgebreide aanwijzingen staan in het onderhoudsoverzicht.