Oorsprong van de eerste tapijten

#Het Pazyryk-tapijt, het oudste bewaard gebleven knoopwerk

VergrotenVergroten

Foto: Wikimedia Commons · Public Domain

Het oudste volledig bewaarde handgeknoopte tapijt komt uit een Scythisch vorstengraf in het Altajgebergte en wordt op de vijfde eeuw voor Christus gedateerd. Russische archeologen ontdekten het in 1949 onder een ijslaag die het ruim tweeënhalf millennium had geconserveerd. Het zogenoemde Pazyryk-tapijt meet 1,83 × 2,00 meter, vertoont een verrassend fijne knoopdichtheid van rond de 360.000 knopen per vierkante meter en draagt een streng gecomponeerd motief van ruiters, herten en geometrische bordures. Zijn ambachtelijke rijpheid bewijst dat de knoopkunst al vele generaties vóór zijn ontstaan was uitontwikkeld, het is dus niet het begin, maar een vroeg hoogtepunt van een al lang gevestigde traditie.

#Nomadische wortels in Centraal-Azië

De eigenlijke oorsprong van het geknoopte tapijt ligt bij de nomadische herdersvolken van Centraal-Azië, vermoedelijk in het gebied van het huidige Kazachstan, Kirgizië en Noord-Iran. Schapen en geiten leverden de wol, die op een uitneembaar weefgetouw werd verwerkt tot tentdoeken, zadeldekens en knoopwerk. Uit de eerste vlakgeweven kleden, de kelims, ontwikkelde zich de poolknoping: door het invoegen van korte wollen draden in het grondweefsel ontstond een warm en elastisch oppervlak dat de harde bodems van de joerts kon weerstaan. Elke stamgemeenschap ontwikkelde haar eigen motieven, knopen en kleurtradities, die eeuwenlang mondeling en ambachtelijk werden doorgegeven.

#Van nomadentent naar stadsmanufactuur

VergrotenVergroten

Foto: Wikimedia Commons / Google Art Project · Public Domain

Met de overgang naar een sedentair bestaan en de opkomst van stedelijke centra verhuisde de knoopkunst van de tent naar de werkplaats. Steden als Tabriz, Kashan, Isfahan en Herat werden vanaf de late middeleeuwen centra van manufactuurknoping. Hier ontstonden de eerste grootformaat tapijten voor hoofse opdrachtgevers, complex gecomponeerde medaillontapijten, tuintapijten en jachttaferelen die niet langer uit het geheugen, maar volgens millimeternauwkeurige kartons werden geknoopt. De Safawidendynastie (1501–1722) bevorderde de tapijtkunst in Iran systematisch: uit deze periode stammen de zogenoemde Ardabil-tapijten, die vandaag in musea zoals het Victoria & Albert Museum in Londen tot de meest waardevolle getuigenissen van de kunstgeschiedenis behoren.

#Zijderoute en wereldhandel

Al in de vroege middeleeuwen waren oosterse tapijten een begeerd handelsgoed langs de zijderoute. Karavanen vervoerden ze van Perzië en Centraal-Azië naar China, India en Arabië; vandaar bereikten ze via het Osmaanse Rijk Venetië en verder Europa. Renaissanceschilderijen, onder meer van Hans Holbein, Lorenzo Lotto en Hans Memling, tonen oosterse tapijten als statussymbool op vorstentafels en altaren. Die werken zijn vandaag belangrijke dateringshulpen, omdat zij laten zien welke motieven op welk moment uit welke regio in Europa terechtkwamen.

#De negentiende eeuw, herontdekking en industrialisering

Na eeuwen van relatieve stilstand beleefde de tapijtknoping in de negentiende eeuw een tweede bloei: Europese en Amerikaanse verzamelaars herontdekten oosterse tapijten, wat een enorme vraag op gang bracht. Handelshuizen als de Zwitserse firma Ziegler & Co. richtten eigen manufacturen op in Sultanabad (het huidige Arak), pasten kleuren en motieven aan de westerse smaak aan en leverden rechtstreeks aan Europa en de Verenigde Staten. Tegelijkertijd werden in Iran, Turkije en India honderden nieuwe werkplaatsen opgericht. Die periode bepaalt tot vandaag welke stijlen als „klassiek” gelden, en zij luidt tegelijk het begin van de machinale tapijtproductie in Europa in.

#Heden, traditie in beweging

De knooptraditie leeft tot op vandaag voort, zij het onder gewijzigde omstandigheden. Iran blijft de belangrijkste producent van de fijnste manufactuurtapijten; Afghanistan, Pakistan en India hebben zich gevestigd als centra voor Ziegler-naknopingen en moderne designertapijten. Marokkaanse Berber-tapijten, Nepalese Tibetaanse tapijten en Turkse kelims vinden eveneens wereldwijd aftrek. Tegelijk staan de knopers voor de uitdaging traditionele technieken te verzoenen met gewijzigde arbeidsomstandigheden, eerlijke betaling en moderne wooneisen, een spanningsveld dat elk handgeknoopt tapijt in zich draagt.