Buchara

Dywany Buchara należą do najbardziej rozpoznawalnych turkmeńskich wiązań. Ich znakiem rozpoznawczym są rzędowo ułożone oktagonalne medaliony, tak zwane gule, na głęboko czerwonym tle. Nazwa pochodzi od historycznego miasta handlowego Buchara w dzisiejszym Uzbekistanie, przez które te dywany były handlowane przez stulecia. Wiązane są przez plemiona turkmeńskie, jak Tekke, Salor i Ersari, których surowy, powtarzający się język wzorów należy do najstarszych tradycji obrazowych dywanu orientalnego.

Czym jest dywan Buchara?

Dywan Buchara to ręcznie wiązany dywan turkmeński, którego pole strukturyzowane jest równomiernymi rzędami oktagonalnych medalionów gul. Buchara jest przy tym przede wszystkim pojęciem handlowym i stylistycznym, nazwana od miejsca targowego, a nie od miejsca wiązania, ujmuje wyroby kilku plemion turkmeńskich. Charakterystyczne są głęboko czerwone pole podstawowe, surowa symetria i drobne, krótko strzyżone wiązanie wełniane. W obrębie dywanów nomadycznych Buchara tworzą własną, klarownie rozgraniczoną rodzinę.

Dokładniej rzecz biorąc, nie chodzi o jeden styl, lecz o grupę pokrewnych dywanów plemiennych. Każde plemię stosuje własny wariant gul, dlatego znawcy potrafią odczytać pochodzenie z medalionu. Najdrobniejsze egzemplarze pochodzą historycznie od Tekke i dziś rzadkich Salorów.

Pochodzenie

Dywany Buchara pochodzą z obszaru osiedleńczego plemion turkmeńskich w Turkmenistanie i przyległych regionach dzisiejszego Uzbekistanu, Afganistanu i północnego Iranu. Nomadzi turkmeńscy żyli przez stulecia jako hodowcy w stepach i obrzeżach pustynnych Azji Środkowej. Ich dywany, torby i pasy namiotowe były zarazem dobrem użytkowym, posagiem i znakiem przynależności plemiennej.

Nazwa Buchara ustabilizowała się przez rolę miasta o tej samej nazwie jako znaczącego miejsca handlu przy Jedwabnym Szlaku. Tam zbiegały się wyroby okolicznych plemion i trafiały pod nazwą rynkową do eksportu. W XIX wieku obraz klasycznego Buchary kształtowali przede wszystkim Tekke, który w Europie szybko uchodził za symbol statusu. Po rosyjskim podboju Azji Środkowej i późniejszej sowietyzacji produkcja silnie się zmieniła. Dziś klasyczne wzory Buchary są również wiązane ponownie w Pakistanie i Afganistanie, tam często pod nazwami Mauri lub po prostu handlowane jako wzór Bochara. Pokrewne wiązania turkmeńskie są omawiane osobno pod Turkamanem i Hatschlu.

Wzory i barwy

Kształtującym elementem Buchary jest gul, najczęściej oktagonalny lub stopniowany medalion rozmieszczony w regularnych rzędach na całym polu. Gule są połączone drobną siatką liniową i uzupełnione mniejszymi motywami wtórnymi. Ten surowy porządek rapportowy nadaje Buchara jego spokojny, niemal geometryczno-medytacyjny charakter. Pojęcie gul często interpretowane jest jako róża, ale przede wszystkim funkcjonuje jako herb plemienny, każda grupa ma własną formę.

Dominujący schemat barw to głęboka czerwień do bordo, nadająca Buchara ciepłe ogólne wrażenie. Do tego dochodzą akcenty w ciemnym błękicie, czerni, kości słoniowej i naturalnej bieli, klarownie rysujące gule i siatkę liniową. Bordiura składa się z kilku wąskich pasów z motywami geometrycznymi. Blisko pokrewny jest Hatschlu, turkmeński zawieszenie drzwi, którego pole jest podzielone wielkim krzyżem na cztery pola. Również warianty pól modlitewnych z niszą skierowaną ku górze występują.

Materiał i technika wiązania

Tradycyjne dywany Buchara składają się w całości z wełny owczej, zarówno w runie, jak i w osnowie i wątku. Przy drobnych egzemplarzach wełna częściowo pochodzi od owiec karakułowych, znanych ze swojej gęstej, błyszczącej włókna. Barwienie odbywało się historycznie barwami naturalnymi, przede wszystkim marzanna na charakterystyczne tony czerwieni i indygo na ciemne akcenty. Więcej o włóknach pod hasłami materiały i wełna owcza.

Buchara wiązany jest przeważnie węzłem asymetrycznym, zwanym też perskim lub sennejskim. Ten drobny typ węzła pozwala na wysoką gęstość i precyzję, których wymagają drobnoelementowe rzędy gul. Jak różnią się rodzaje węzłów, wyjaśnia artykuł o rodzajach węzłów, cały przebieg od przędzenia po strzyżenie stoi w artykule o wytwarzaniu. Runo jest krótko strzyżone, co podkreśla ostrość wzorów geometrycznych. Krawędzie tkackie są wzmocnione i owinięte kolorową wełną, na końcach dywan zamyka się często wąskim pasem kilimowym.

Gęstość węzłów i jakość

Dywany Buchara należą do drobniej wiązanych dywanów nomadycznych. Gęstość węzłów sięga typowo od około 160 000 do ponad 400 000 węzłów na metr kwadratowy, przy szczególnie drobnych historycznych egzemplarzach Tekke i Salor również więcej. Wysoka gęstość jest warunkiem precyzyjnego rysunku drobnych rzędów gul i odróżnia drobne oryginały od grubszych ponownych wiązań. Jak gęstość węzłów wpływa na jakość i cenę, omawia osobny artykuł.

Dobry egzemplarz poznaje się po równomiernych, ostro rysowanych gulach, soczystej, niekrzykliwej czerwieni i gęstej, krótko strzyżonej wełnie z jedwabistym połyskiem. Antyczne Tekke i Salor Buchara z XIX wieku uchodzą za najdrobniejszych i najbardziej poszukiwanych przedstawicieli tej grupy.

Typy Buchary według plemienia w porównaniu

Typ	Plemię / region	Cechy typowe
Tekke-Buchara	Tekke, Turkmenistan	okrągłe, kompaktowe gule, bardzo drobny, klasyczny Buchara
Salor-Buchara	Salor, historycznie	bardziej kanciaste, bogate w detale gule, bardzo rzadki i cenny
Ersari-Buchara	Ersari, region Amu-Darii	grubszy, mocniejsze barwy, większe formaty
Hatschlu	turkmeński	zawieszenie drzwi z podziałem krzyżowym zamiast rzędów gul
Turkaman	turkmeński (pojęcie zbiorcze)	nazwa nadrzędna pokrewnych wiązań turkmeńskich
Mauri / Bochara	Pakistan, Afganistan	nowoczesne ponowne wiązanie klasycznych wzorów gul

Ile wart jest dywan Buchara?

Wartość Buchary zależy od wieku, plemienia, stanu, rozmiaru, gęstości węzłów i barwienia. Antyczne egzemplarze turkmeńskie, szczególnie drobno wiązane Tekke i rzadkie Salor Buchara z barwieniem naturalnym, uchodzą za poszukiwane obiekty kolekcjonerskie i osiągają najwyższe ceny. Nowoczesne ponowne wiązania z Pakistanu i Afganistanu są przystępne i przejmują wzór, ale najczęściej nie osiągają jakości materiału i drobności oryginałów.

Ponieważ Buchara to pożądany i wielokrotnie kopiowany styl, opłaca się dokładne badanie. Klasyfikacji pomagają rozpoznawanie wartościowych dywanów perskich jako orientacja metodyczna, przegląd wartości oraz poradnik zakupowy.

Jak rozpoznać prawdziwy dywan Buchara?

Typowe wskazówki świadczące o autentycznym turkmeńskim Buchara:

• Wełna na wełnie: osnowa, wątek i runo składają się z wełny owczej, drobne egzemplarze częściowo z wełny karakułowej.
• Rzędy oktagonalnych gul: równomiernie rozmieszczone medaliony na głęboko czerwonym tle, połączone drobną siatką liniową.
• Asymetryczny węzeł: turkmeński Buchara stosuje przeważnie perski węzeł sennejski, czytelny po gęstym spodzie.
• Krótkie runo i ostry rysunek: krótko strzyżona wełna pozwala geometrycznym gulom precyzyjnie się wyłaniać.
• Soczysta czerwień marzanny bez krzykliwych tonów jako dominująca barwa podstawowa.
• Wzmocnione krawędzie tkackie i zakończenie kilimowe na końcach, frędzle z osnowy.

Ponieważ klasyczne wzory Buchary są wielokrotnie wiązane ponownie, kształt gul, materiał, spód i barwienie należy oceniać razem. Krok po kroku przeprowadzi Czy mój dywan jest prawdziwy?, w klasyfikacji regionalnej pomaga rozpoznawanie pochodzenia.

Pielęgnacja

Dzięki gęstej, krótko strzyżonej wełnie dywany Buchara są wytrzymałe i łatwe w pielęgnacji. Regularne odkurzanie w kierunku runa i okazjonalne czyszczenie profesjonalne zachowują barwę i połysk. Plamy należy natychmiast wycierać czystą wodą, bez pocierania. Długotrwałe bezpośrednie nasłonecznienie odbarwia charakterystyczną czerwień i należy go unikać. Szczegółowe wskazówki znajdują się w przeglądzie pielęgnacji.

Najczęstsze pytania

Skąd pochodzi dywan Buchara?

Dywany Buchara pochodzą z turkmeńskiego obszaru osiedleńczego w Turkmenistanie i przyległych regionach Azji Środkowej. Nazwa nawiązuje do miasta handlowego Buchara w dzisiejszym Uzbekistanie, przez które dywany były eksportowane przez stulecia. Wiązane były przez plemiona takie jak Tekke, Salor i Ersari.

Co oznaczają wzory gul przy Bucharze?

Gul to najczęściej oktagonalny medalion rozmieszczony w rzędach na polu. Każde plemię turkmeńskie stosuje własną formę gul, tak że medalion służy jako herb plemienny. Gul Tekke jest okrągły i kompaktowy, gul Salor bardziej kanciasty i bogatszy w detale. Dalszą symbolikę wyjaśnia przegląd symboliki.

Jakim węzłem wiąże się dywan Buchara?

Turkmeński Buchara wiązany jest przeważnie węzłem asymetrycznym, zwanym też perskim lub sennejskim. Ten drobny typ węzła umożliwia wysoką gęstość, której wymagają drobnoelementowe rzędy gul. Więcej w artykule rodzaje węzłów.

Co odróżnia Tekke od Salor Buchary?

Oba należą do najdrobniejszych typów Buchary. Gul Tekke jest okrągły i kompaktowy, wzór bardzo regularny. Gul Salor jest bardziej kanciasty i bogatszy w detale, egzemplarze Salor są dziś wyraźnie rzadkie i uchodzą za szczególnie cenne. Ersari Buchara wypada natomiast grubiej i pokazuje mocniejsze barwy.

Czy nowoczesne dywany Buchara są równoważne antycznym egzemplarzom?

Nowoczesne Buchary z Pakistanu i Afganistanu przejmują klasyczne wzory gul, stosują jednak najczęściej inną wełnę i są często grubiej opracowane. Są estetycznie atrakcyjne i przystępne, ale rzadko osiągają w jakości materiału i drobności antyczne turkmeńskie oryginały.

Ile kosztuje dywan Buchara?

Cena zależy od wieku, plemienia, drobności i stanu. Nowoczesne ponowne wiązania są przystępne, antyczne Tekke i rzadkie Salor Buchara z barwieniem naturalnym osiągają jako egzemplarze kolekcjonerskie wyraźnie wyższe ceny. Klasyfikację daje przegląd wartości.

Jak właściwie pielęgnować dywan Buchara?

Regularne odkurzanie w kierunku runa i czyszczenie profesjonalne raz na kilka lat wystarcza. Plamy natychmiast wycierać czystą wodą, bez pocierania. Ponieważ głęboka czerwień reaguje wrażliwie na światło UV, należy unikać długotrwałego bezpośredniego nasłonecznienia.