Hatchlu

De Hatschlu is de meest onmiskenbare bijzondere vorm onder de Turkmeense knoopwerken: een tapijt waarvan het veld door een groot kruis in vier rechthoekige velden wordt verdeeld. Oorspronkelijk diende hij niet als vloertapijt, maar als deurkleed voor de ingang van de joert, waardoor hij in de vakhandel ook Ensi heet. Geknoopt werd de Hatschlu door Turkmeense stammen, tegenwoordig vooral door Ersari in het noorden van Afghanistan. Binnen de nomadentapijten vormt hij een eigen, makkelijk herkenbare groep.

Wat is een Hatschlu-tapijt?

Een Hatschlu is een handgeknoopt Turkmeens tapijt met een kruisvormig verdeeld veld. Het woord komt van de Turkmeense term voor kruis en beschrijft daarmee het bepalende ontwerpkenmerk. De vier velden worden door brede balken gescheiden die het kruis vormen, en zijn elk gevuld met kleinschalige, vaak kaarsvormige motieven. De Hatschlu hoort tot de familie van Turkmeense knoopwerken en is nauw verwant aan de Turkaman en aan de naar het handelscentrum genoemde Buchara, maar onderscheidt zich van beide door de kruisindeling in plaats van gelijkmatige guls-rijen.

In tegenstelling tot het gebedstapijt, dat één enkele mihrab-nis toont, deelt de Hatschlu het veld in vier delen. Aan de bovenzijde bevindt zich vaak een dwarsband met kamachtige motieven, die vaak als gestileerde drempel of als verwijzing naar de gebedsfunctie wordt geduid. Echte deurkleden herkent men soms aan de sporen van bevestiging aan de bovenrand.

Herkomst

Het stamland van de Turkmenen ligt in Turkmenistan en in de aangrenzende steppen en oases van Centraal-Azië. Daar leefden de Turkmeense stammen eeuwenlang als veehouders in joerten, waarvan de ingang met een textiel kleed werd afgesloten. Uit die praktische functie ontwikkelde zich de Hatschlu als eigen tapijtvorm met een vaste beeldorde. Zoals het hele Turkmeense bestand was hij tegelijk gebruiksvoorwerp en uitdrukking van stamverbondenheid.

Na de Russische verovering van Centraal-Azië en de latere sovjetisering verschoof de productie sterk. Veel Turkmeense families, vooral Ersari, vestigden zich ten zuiden van de Amoe-Darja in het noorden van Afghanistan. Uit die omgeving komen de meeste tegenwoordig verhandelde Hatschlus, vaak uit dezelfde regio als de Akhche en de Khal Mohammadi. Omdat het deurkleed in de moderne woning geen praktische functie meer heeft, wordt het patroon vandaag overwegend als decoratief wandkleed of vloertapijt geknoopt.

Patroon en kleuren

Het bepalende element is het kruis dat het veld in vier nagenoeg gelijke rechthoeken verdeelt. De afzonderlijke velden zijn gevuld met rijen kleine kaars- of boomvormige motieven, die als gestileerde levensbomen worden uitgelegd. In de scheidingsbalken en randen verschijnen geometrische en gestileerde florale ornamenten en soms kleine guls die de Turkmeense oorsprong bevestigen. De bovenste dwarsband met kamvormige tanden vormt een optische afsluiting. Meer over de betekenis van deze motieven staat in het symbolenoverzicht.

De kleurstelling volgt de Turkmeense canon: een diep roodbruin tot aubergine als grond, met accenten in donkerblauw, antraciet, zwart en ivoor. Dit aardse, gedempte palet ontstaat traditioneel uit natuurlijke verfstoffen, vooral meekrap voor de roodtinten en indigo voor de donkere delen. Meer over de kleurstoffen staat onder tapijtkleuren.

Materiaal en knooptechniek

Hatschlu-tapijten bestaan volledig uit schapenwol, zowel in de pool als in ketting en inslag. De wol komt van de kuddes van de stammen, is vetrijk, robuust en geschikt voor het ruwe steppeklimaat. De kleuring gebeurde historisch met plantaardige verf, wat de karakteristieke, licht schakerende kleurtoon verklaart. Meer over de vezels staat onder materialen en scheerwol.

Geknoopt wordt de Hatschlu overwegend met de asymmetrische knoop, ook Perzische of open knoop genoemd, die de fijne tekening van de kleinschalige velden mogelijk maakt en overeenkomt met de bouw van de klassieke Turkmeense stukken. Hoe de knooptypes zich onderscheiden, legt het artikel over de knoopsoorten uit; de hele gang van spinnen tot scheren staat onder vervaardiging. De pool is kort tot middellang geschoren. De zijkanten zijn met gekleurde wol omwonden, aan de uiteinden eindigt het tapijt vaak met een smalle kelimstrook.

Knoopdichtheid en kwaliteit

Hatschlu-tapijten behoren tot de middelmatig tot fijn geknoopte nomadentapijten. De knoopdichtheid ligt doorgaans tussen ongeveer 80.000 en 180.000 knopen per vierkante meter. Een hogere dichtheid maakt de precieze tekening van de kaarsvormige velden en de scheidingsbalken mogelijk en onderscheidt fijne stukken van grovere handelskwaliteit. Hoe de knoopdichtheid kwaliteit en prijs beïnvloedt, behandelt de eigen gids.

Een goed stuk herkent men aan een helder getekend, symmetrisch kruis, scherp afgegrensde velden en een verzadigd, niet schreeuwerig roodbruin. Het volgende overzicht plaatst de Hatschlu binnen de Turkmeense familie.

Type	Stam / regio	Typische kenmerken
Ersari-Hatschlu	Ersari, Noord-Afghanistan	krachtige kleuren, grote formaten, meest voorkomende type
Tekke-Hatschlu	Tekke, historisch Turkmenistan	fijner, kleinschalige velden, zeldzamer
Yomut-Hatschlu	Yomut, Kaspisch achterland	gestapelde motieven, eigen rand
Turkaman	Turkmeens (verzamelnaam)	gelijkmatige guls-rijen in plaats van kruisindeling
Buchara	Turkmeens, handelsnaam	achthoekige guls-rijen op dieprode grond
Khal Mohammadi	Noord-Afghanistan	dichte guls-rijen, bijzonder diep roodbruin

Wat is een Hatschlu-tapijt waard?

De waarde van een Hatschlu hangt af van leeftijd, stam, staat, formaat, knoopdichtheid en kleuring. Antieke Turkmeense deurkleden met natuurlijke verving zijn zeldzaam en bij verzamelaars bijzonder gezocht, omdat ze het oorspronkelijke functionele stuk documenteren. Moderne Afghaanse Hatschlus uit Ersari-traditie zijn betaalbaarder en worden vooral als decoratieve stukken verhandeld. Waarom echte knoopwerken hun prijs hebben, licht het artikel Waarom echte tapijten duur zijn toe.

Omdat de Hatschlu zeldzamer voorkomt dan andere Turkmeense typen, loont een grondige beoordeling. Voor de inschatting helpt waardevolle Perzische tapijten herkennen als methodische leidraad, samen met het waardeoverzicht en de koopgids.

Hoe herken je een echt Hatschlu-tapijt?

Typische aanwijzingen voor een echte Turkmeense Hatschlu zijn:

• Kruisvormig verdeeld veld: een groot kruis deelt het veld in vier rechthoeken, het centrale herkenningspunt.
• Wol op wol: ketting, inslag en pool bestaan uit schapenwol, vaak met schakerende natuurlijke verving.
• Asymmetrische knoop: de Turkmeense Hatschlu gebruikt overwegend de Perzische, open knoop, af te lezen aan de dichte achterkant.
• Kaarsvormige veldmotieven: rijen gestileerde levensbomen vullen de vier velden.
• Diep roodbruin tot aubergine als grondkleur, aangevuld met antraciet, blauw en ivoor.
• Dwarsband aan de bovenzijde met kamvormige tanden, bij echte deurkleden soms met sporen van bevestiging.

Omdat het Hatschlu-patroon vandaag overwegend decoratief wordt nageknoopt, zouden veldindeling, materiaal, achterkant en kleuring samen moeten worden beoordeeld. Een stapsgewijze handleiding biedt Is mijn tapijt echt?, bij de regionale plaatsing helpt herkomst herkennen.

Verzorging

Dankzij de robuuste wol is de Hatschlu makkelijk te onderhouden. Wordt hij als vloertapijt gebruikt, dan volstaan regelmatig stofzuigen in poolrichting en af en toe een professionele reiniging. Als wandkleed zou hij af en toe gestofzuigd en tegen langdurige directe zon beschermd moeten worden, anders verbleekt het diepe rood. Vlekken meteen met schoon water opnemen, zonder te wrijven, zodat de natuurlijke kleuren niet uitbloeden. Uitgebreide aanwijzingen staan in het verzorgingsoverzicht en onder wollen tapijt reinigen.