//
Handgeknoopte tapijten uit Anatolië, het thuisland van de symmetrische Turkse knoop. Van de grootformaat Usak-medaillons tot het fijne manufactuurwerk uit Kayseri.
Foto: Morgenland Tapijt
Turkse tapijten zijn handgeknoopte tapijten uit Anatolië, het hart van Klein-Azië in het huidige Turkije. Ze zijn de bakermat van de symmetrische Turkse knoop, ook Ghiordes-knoop genoemd, die de hele Anatolische, Kaukasische en Turkmeense knooptraditie haar karakter geeft. Het spectrum reikt van het grootformaat medaillontapijt uit Usak via het fijne manufactuurwerk uit Kayseri tot de klassieke gebedstapijten van de dorpen. Dit overzicht plaatst de belangrijkste knoopcentra in hun context en legt uit waaraan je een echt Turks tapijt herkent.
Oosters tapijt is de overkoepelende term voor alle handgeknoopte tapijten uit het Nabije Oosten en Centraal-Azië. Het Turkse tapijt is een van zijn grote families, gelijkwaardig naast het Perzische tapijt uit Iran. Beide delen dezelfde ambachtelijke basis, maar verschillen in de knoop: het Perzische gebied knoopt overwegend de asymmetrische Senneh-knoop, Anatolië de symmetrische Ghiordes-knoop. Het wezenlijke onderscheid behandelt de vergelijking Perzisch tapijt of oosters tapijt.
De Anatolische knoopkunst behoort tot de oudste ter wereld. Al uit de tijd van de Anatolische Seltsjoeken in de 13e eeuw zijn tapijten uit Konya bewaard gebleven. Haar eerste bloei beleefde ze tussen de 15e en 17e eeuw, toen in Usak grootformaat ster- en medaillontapijten ontstonden die via Venetiaanse en Nederlandse handelaren naar Europa kwamen. Op schilderijen uit de renaissance duiken ze zo vaak op dat hele patroongroepen vandaag naar de schilders Holbein en Lotto zijn genoemd.
Naast de hofse en stedelijke manufactuur stond altijd het dorps- en nomadenknopen van de Yörük. In het Ottomaanse Rijk ontwikkelden zich regionale scholen met een eigen vormentaal, die tot op vandaag voortbestaat. De stichting van de keizerlijke manufactuur in Hereke in de 19e eeuw bracht ten slotte de fijnste zijden tapijten van Turkije voort.
Anatolië valt uiteen in meerdere knoopcentra met een onmiskenbaar karakter:
| Centrum | Regio | Typische kenmerken |
|---|---|---|
| Usak | West-Anatolië | grote medaillons en sterdessins, gedempte terracotta- en saliekleuren |
| Kayseri | Centraal-Anatolië | fijn manufactuurwerk, vaak gebedsnissen, wol en kunstzijde |
| Hereke | Marmara-regio | fijnste zijden en wollen tapijten uit keizerlijke traditie |
| Ladik | Centraal-Anatolië | klassieke gebedstapijten met tulpenrand |
| Gördes | West-Anatolië | naamgever van de Ghiordes-knoop, klassieke gebedspatronen |
| Milas en Bergama | Egeïsche kust | warme roodtinten, geometrische stammenpatronen |
De fijne zijden tapijten uit Hereke en het zijdewerk uit Kayseri worden vanwege hun materiaal onder de zijden tapijten geschaard. Alle Anatolische herkomsten verzamelt bovendien de herkomstpagina Turkije.
Turkse tapijten bestaan traditioneel uit scheerwol op een ketting van wol of katoen. De Anatolische hooglandwol is krachtig, glanzend en neemt natuurlijke kleuren goed aan. Voor topkwaliteiten, vooral uit Hereke, wordt ook zijde gebruikt.
Er wordt geknoopt met de symmetrische Turkse knoop, die de pool bijzonder stevig verankert en heldere, rechtlijnige contouren mogelijk maakt. Dat voorbestemt hem voor de geometrische patronen en de strenge medaillonvormen die typisch zijn voor Anatolië. Hoe de knoopsoorten verschillen, toont het overzicht knoopsoorten.
De knoopdichtheid loopt van ongeveer 60.000 knopen per vierkante meter bij robuuste dorpstapijten tot meerdere miljoenen bij de fijnste zijden tapijten uit Hereke. Een hogere dichtheid laat een fijnere tekening toe, maar bepaalt de kwaliteit niet alleen: wolkwaliteit, natuurlijke kleuren en de netheid van het knopen tellen evengoed mee. Hoe knoopdichtheid kwaliteit en prijs beïnvloedt, legt een eigen gids uit.
Deze kenmerken helpen bij de indeling:
Een systematische handleiding biedt het herkenningsoverzicht, de echtheidstoets het artikel Is mijn tapijt echt?.
De waarde van een Turks tapijt hangt af van leeftijd, staat, formaat, materiaal, knoopdichtheid en de helderheid van de tekening. Antieke Usak uit de 17e tot 19e eeuw en gesigneerde zijden tapijten uit Hereke halen verzamelaarsprijzen, terwijl nieuwer dorps- en manufactuurwerk decoratieve gebruikstapijten met een goede prijs-kwaliteitverhouding zijn. Houvast bieden het waardeoverzicht en het koopadvies.
De krachtige Anatolische wol en de stevige knoping maken Turkse tapijten robuust en geschikt voor dagelijks gebruik. De grote Usak-medaillons komen tot hun recht in woon- en eetkamers, kleinere gebedsformaten zetten accenten in gang en hal. Zijden stukken uit Hereke horen als pronkstukken eerder aan de wand of in rustige zones.
Turkse wollen tapijten zijn onderhoudsvriendelijk. Regelmatig stofzuigen in de poolrichting volstaat in het dagelijks gebruik, vlekken worden meteen met schoon water deppend opgenomen, niet gewreven. Een professionele reiniging om de paar jaar behoudt glans en kleuren. Zijden tapijten uit Hereke vragen bijzondere voorzichtigheid en horen in deskundige handen. Meer daarover in het onderhoudsoverzicht.
Een echt Turks tapijt is handgeknoopt, het patroon vormt zich spiegelverkeerd op de achterzijde af en de franjes zijn verlengde kettingdraden. Kenmerkend zijn de symmetrische Turkse knoop alsook geometrische medaillon- of gebedspatronen in gedempte natuurtinten.
Het belangrijkste verschil ligt in de knoop: Anatolië knoopt de symmetrische Ghiordes-knoop, het Perzische gebied overwegend de asymmetrische Senneh-knoop. Turkse tapijten ogen daardoor vaak geometrischer en strenger, Perzische stadstapijten vloeiender en bloemrijker.
Het bekendst zijn de grootformaat Usak-medaillontapijten, het fijne manufactuurwerk uit Kayseri en de keizerlijke zijden tapijten uit Hereke. Daarbij komen de klassieke gebedstapijten uit Ladik en Gördes.
Ja. Hereke ligt in de Marmara-regio en behoort tot de Turkse knooptraditie. Vanwege hun materiaal worden de zijden Hereke in de Rug Wiki onder de zijden tapijten geschaard, maar hun herkomst is Anatolisch.
De spanwijdte is groot. Nieuwere wollen tapijten uit Usak of Kayseri zijn betaalbaar, antieke stukken en gesigneerde zijden tapijten uit Hereke halen verzamelaarsprijzen. Formaat, knoopdichtheid, materiaal en staat bepalen de prijs.
Regelmatig in de poolrichting stofzuigen, vlekken meteen met schoon water deppen en niet wrijven, en het om de paar jaar professioneel laten reinigen. Direct zonlicht gedurende lange tijd laat kleuren verbleken. Zijden tapijten horen uitsluitend in de professionele reiniging.
Kayseri-tapijten komen uit centraal Anatolië en verbinden Perzische motieven met Turkse kwaliteit.
Ushak-tapijten behoren tot de oudste Turkse stijlen met grote stermedaillons en een gouden kleurschakering.