Medaillon
Het centrale medaillon is vermoedelijk het bekendste compositieprincipe in het klassieke Perzisch tapijt. Het ordent het hele stuk rond een centrale figuur, die als anker voor blik en compositie werkt. Deze pagina toont wat een medaillon is, waar het vandaan komt en in welke knooptradities het bijzondere uitwerkingen heeft.
#Wat het medaillon technisch is
Het medaillon is een centrale, vaak elliptische of achthoekige figuur in het hoofdveld van een tapijt. Het kan meerdere lagen hebben, zoals een binnenkern, een middenring en een buitencontour, die elk een eigen ornamentiek dragen.
Complementair aan het medaillon staan de vier hoekvelden. Deze vullen de hoeken van het hoofdveld met gespiegelde kwarten van het medaillonontwerp of met eigen ornamentmotieven. Samen vormen medaillon en hoekvelden een compositie die symmetrisch is om beide assen.
Rond dit centrale spel lopen de bordures, meestal drie tot vijf, die het stuk omkaderen. De hoofdbordure is breder en draagt het meest bepalende motief, vaak boteh, herati of een florale band. Nevenbordures zijn smaller en zorgen voor overgangen tussen hoofdbordure en hoofdveld.
#Historische oorsprong
Het medaillon als ontwerpprincipe ontstond in de Perzische manufacturen van de Safawiden-tijd (16e tot 17e eeuw). De beroemde Ardabil-tapijten uit de jaren 1530, vandaag in het Victoria & Albert Museum in Londen en in het Los Angeles County Museum, zijn vroege voorbeelden van dit principe.
De inspiratie kwam uit de Perzische boekschilderkunst. Iraanse manuscripten uit de 14e en 15e eeuw hadden boekomslagen met een centrale cartouche en hoekornamentiek; deze ontwerptaal werd rechtstreeks op het tapijt overgedragen. Dit verband tussen boek- en tapijtvormgeving verklaart waarom de fijnste manufacturen vaak ontwerpers uit de koninklijke boekateliers in dienst hadden.
In de 19e eeuw werd het medaillon standaard voor exporttapijten, omdat Europese kopers het heldere centrale ontwerpprincipe waardeerden. Het past bij Europese woninginrichting met een centrale salontafel of eettafel, omdat het medaillon daar zichtbaar blijft.
#Regionale uitwerkingen
Tabriz-medaillons zijn groot, vaak meerlagig, met heldere geometrische contouren. De hoekvelden weerspiegelen exact een kwart van het medaillon. Tabriz-stukken verschijnen vaak op een ivoorkleurige achtergrond.
Kashan-medaillons zijn kleiner en eleganter, vaak met florale binnenvelden. De karakteristieke Kashan-achtergrond is diep bordeauxrood of indigoblauw, waartegen het lichtere medaillon krachtig oogt.
Isfahan-medaillons zijn de fijnste, met een hoge knoopdichtheid en detailrijke binnenmotieven. Sommige gesigneerde Isfahan-stukken uit de grote manufacturen (Seyrafian, Davari) tonen medaillons met tientallen interne nestelingen.
Kaukasische medaillons zijn streng geometrisch, zonder florale elementen. Hier wordt het medaillon vaak meermaals onder elkaar herhaald, in twee of drie rijen, in plaats van als enkel centraal element.
Koerdische en stamse medaillons zijn vaak hoekig en krachtig, met heldere symbolische functies in plaats van zuiver decoratieve.