Levensboom
De levensboom is een van de oudste symbolen in het oosters tapijt. Hij verschijnt in stukken uit Perzië, Turkije, India en Centraal-Azië, telkens in een eigen stilering. Deze pagina toont wat hij betekent, waar hij vandaan komt en hoe u hem in verschillende knooptradities herkent.
#Oorsprong en culturele betekenis
Foto: Wikimedia Commons
De levensboom als motief gaat terug op pre-islamitische culturen van Mesopotamië en Perzië, met bewijzen tot in het 3e millennium voor Christus. In het zoroastrisme, de pre-islamitische religie van Perzië, was de boom Ahura's symbool van de schepping en van de verbinding tussen aarde, mens en hemel.
In de islam werd het motief niet verworpen, maar ingebed in de tuin-topos. Het paradijs wordt in de Koran herhaaldelijk beschreven als een tuin met bomen, en de levensboom (شجرة الحياة, šajara al-ḥayāt) verschijnt in de mystieke traditie van het soefisme als verbinding tussen het hier en nu en het goddelijke.
Voor de knoper was de levensboom nooit louter decoratie, maar een verwijzing naar een culturele diepte die de koper meeleest. Ook vandaag draagt het motief deze betekenis, ook al activeert niet elke koper haar actief.
#Hoe de levensboom eruitziet
De basisweergave toont een verticale stam, die zich boven vertakt in symmetrische takken. Op de takken zitten gestileerde bladeren, bloesems of vruchten, vaak in de klassieke florale stijl van de Perzische knoopkunst.
De variaties zijn aanzienlijk. In Perzische stukken uit Tabriz, Kashan of Isfahan is de boom vaak naturalistisch, met herkenbare vorm en vruchten. In Turkse Hereke-zijdetapijten is hij krachtiger gestileerd, met stevige lijnen. In Indische stukken uit Agra of Jaipur verschijnt hij soms met zeer fijne bladnerven en vogels tussen de takken.
In nomadische en stamse stukken wordt de boom vaak sterk geabstraheerd, soms slechts als verticale lijn met kleine dwarslijnen voor de takken. Hier verlaat het motief de figurale weergave en wordt het een geometrisch teken.
#Begeleidende symbolen en compositie
De levensboom verschijnt zelden alleen. Vaak voorkomende begeleiders zijn vogels, vaak gezeten op de takken, die in de Perzische traditie zielen of engelen symboliseren. Ook pauwen treden op, die in de oud-Perzische traditie voor onsterfelijkheid staan.
Onder de boom is vaak een waterbron afgebeeld, soms als beek met vloeiende lijnen, soms als bron. De boom aan het water is een klassiek paradijsmotief en in veel Perzische stukken een centraal element.
Sommige stukken tonen de boom binnen een mihrab, een geknoopte gebedsnis. In deze combinatie wordt de boom het teken van de verbinding van de biddende met het goddelijke.
In nieuwere commerciële stukken is de symboliek vaak gereduceerd tot pure decoratie. Hier zitten de vogels en de bron zonder diepere verwijzing. Wie het motief in zijn diepte zoekt, vindt het vooral in antieke stukken uit Perzië en Turkije van vóór 1920.