Beschermingssymbolen
Veel motieven in een oosters tapijt hebben niet alleen een decoratieve, maar ook een apotropeïsche functie. Zij moeten beschermen tegen het boze oog, ongeluk, ziekte of geesten. Deze pagina toont de belangrijkste beschermingssymbolen en hun culturele wortels.
#Hand van Fatima en oog
De hand van Fatima (Arabisch خمسة, chamsa, vijf) is een van de oudste apotropeïsche symbolen in het islamitische en pre-islamitische Middellandse Zeegebied. Zij toont een open hand met vijf vingers, vaak met een gestileerd oog in de handpalm. De vijf vingers staan in de islamitische traditie voor de vijf zuilen, het oog beschermt tegen het boze oog.
In het tapijt wordt de hand zelden realistisch weergegeven, maar als geometrische aanduiding. Een karakteristieke vorm is een vierkant met vier zijwaartse uitlopers, die de handpalm en vier vingers vormen. De vijfde vinger of het oog wordt als centraal punt geknoopt.
Het oog zelf, vaak nazar (نظر) genoemd, is een zelfstandig beschermingssymbool. Het verschijnt als klein concentrisch motief in de bordure of in het hoofdveld, blauw op witte grond met zwarte pupil. Deze kleurstelling is niet toevallig, maar komt overeen met de traditionele glaskralen-nazar, die vandaag in heel Turkije en Iran verbreid is.
#Schorpioen en spin
Schorpioen en spin ogen op het eerste gezicht als onaangename symbolen. In het apotropeïsche denken zijn zij juist daarom werkzaam, omdat zij het kwaad bannen dat zij vertegenwoordigen. Wie een schorpioen op het tapijt heeft, beschermt zich tegen echte schorpioenen en tegen het boze dat zij belichamen.
De schorpioen verschijnt gestileerd, vaak als geometrisch stokmotief met twee zijwaartse scharen en een gekromde staart. In nomadische stukken uit Iran en Turkije is hij een frequent symbool, vaak in de bordures.
De spin is zeldzamer, maar verschijnt in stukken uit de Kaukasus en Azerbeidzjan. Zij wordt meestal weergegeven als een achtpuntige ster die de acht poten aanduidt. De spin werd in de oud-Perzische en Byzantijnse traditie met lot en schepping verbonden, haar web gold als spiegel van de wereld.
#Draken en mythische dieren
De draak is in het oosters tapijt niet het westerse schrikwezen, maar vaak een beschermgeest met verbinding tot de aarde, het water en de kosmische strijd. Vroege Kaukasische drakentapijten uit de 17e eeuw zijn vandaag verzamelobjecten, met behaalde veilingprijzen ver in het zescijferige bereik.
De draak wordt zelden naturalistisch weergegeven. In het klassieke drakentapijt verschijnt hij als hoekig wezen met heldere profielsilhouet, vaak in gevecht met de feniks. Deze draak-feniks-compositie stamt uit de Chinese traditie en trok via Centraal-Azië naar de knooplanden.
Naast de draak verschijnen andere mythische dieren als bescherming. De feniks staat voor wedergeboorte, de leeuw voor koninklijke bescherming, de pauw voor onsterfelijkheid. In de Perzische soefi-traditie is ook de vogel Simurgh een frequent motief, dat mystiek inzicht en bescherming verenigt.
#Getallen- en schriftsymboliek
Bepaalde getallen hebben in de islamitische en pre-islamitische traditie een apotropeïsche werking. De vijf (chamsa, vijf zuilen, vijf vingers) en de zeven (zeven hemelen, zeven aardes) zijn de belangrijkste.
In het tapijt verschijnen deze getallen niet rechtstreeks, maar als geometrische ordening. Vijfpuntige sterren, vijfdelige centrale figuren, bordures met vijf of zeven herhalingen zijn frequente toepassingen.
Kalligrafische beschermingsformules zijn zeldzamer, omdat zij in het zuiver figuratieve knoopproces moeilijk te integreren zijn. Waar zij opduiken, bijvoorbeeld in sommige Kaukasische stamse stukken of in fijne Hereke-zijden, gaat het meestal om korte koranische verzen of de islamitische bismillah-formule (in de naam van God), geknoopt in een kleine cartouche.
Voor de moderne koper zijn deze beschermingssymbolen zelden directe koopreden, maar zij dragen de diepte van het stuk mee. Een tapijt met schorpioenen, hand van Fatima of draken heeft culturele lagen die een louter decoratief stuk niet heeft.